شقاق در زنان؛ علت‌ها، علائم، نقش بارداری و روش‌های درمان قطعی

شقاق در زنان (فیشر مقعدی) به ایجاد شکاف یا زخم طولی در پوشش مخاطی کانال مقعد گفته می‌شود که عمدتاً بر اثر یبوست شدید، کشیدگی بافت حین زایمان طبیعی، و نوسانات هورمونی پروژسترون در دوران بارداری یا سیکل قاعدگی رخ می‌دهد. به دلیل ظرافت بیشتر بافت پرینه و اسفنکتر قدامی در بانوان، فیشر سریع‌تر به مرحله مزمن و اسپاسم غیرارادی تبدیل می‌شود؛ در این فاز، پمادها و درمان‌های خانگی بی‌اثر بوده و تنها راهکار قطعی، بدون بازگشت و بدون بیهوشی، درمان شقاق با لیزر در یک جلسه سرپایی کمتر از ۲۰ دقیقه است.

بررسی و تأیید علمی: دکتر سید عبدالرحیم قمری (جراح عمومی و متخصص بیماری‌های نشیمنگاه | شماره نظام پزشکی: ۴۷۴۹۵) | آخرین بازبینی: سال ۱۴۰۵ (۲۰۲۶)

شقاق مقعدی در زنان به دلیل تفاوت‌های آناتومیک کف لگن، اثر شل‌کنندگی هورمون پروژسترون بر عضلات روده و فشارهای ناشی از بارداری و زایمان شیوع بسیار بالایی دارد؛ اما با تشخیص زودهنگام کاملاً درمان‌پذیر است.

علل بروز شقاق مقعدی در زنان

شقاق مقعدی زمانی ایجاد می‌شود که فشار وارده به کانال مقعد بیش از ظرفیت ارتجاعی مخاط باشد. در زنان علاوه بر یبوست، مجموعه‌ای از عوامل زیستی و هورمونی در بروز این عارضه دخیل هستند:

• بارداری و فشار مکانیکی جنین: رشد رحم و سنگینی جنین بر عروق لگنی و رکتوم فشار آورده و با کند کردن حرکات دودی روده، یبوست شدید ایجاد می‌کند.
• نوسانات هورمونی پروژسترون: ترشح هورمون پروژسترون در بارداری و نیمه دوم سیکل ماهانه حرکات روده را به شدت کند کرده و آب مدفوع را جذب می‌کند که نتیجه آن مدفوع سفت و دفع دردناک است.
• زایمان طبیعی سخت و اپیزیوتومی: کشیدگی شدید عضلات کف لگن و بافت پرینه حین خروج نوزاد می‌تواند مستقیماً دیواره قدامی مقعد را دچار پارگی یا شقاق کند.
• یبوست مزمن و کم‌آبی بدن: رژیم‌های غذایی سخت، کم‌تحرکی و مصرف ناکافی مایعات از اصلی‌ترین دلایل خشک شدن مدفوع و ایجاد خراش هنگام اجابت مزاج است.
• دفع سخت و زور زدن سر توالت: تلاش برای تخلیه مدفوع خشک با فشار آوردن زیاد، فشار عضله اسفنکتر را بالا برده و پارگی را عمیق‌تر می‌سازد.
• ضعف عضلات کف لگن پس از یائسگی: کاهش سطح استروژن پس از یائسگی باعث خشکی، کاهش ضخامت مخاط و افت خاصیت کشسانی کانال مقعد در بانوان می‌شود.
• بیماری‌های التهابی روده و عفونت‌ها: بیماری‌هایی نظیر کرون یا کولیت اولسراتیو با ایجاد اسهال‌های اسیدی مکرر و التهاب مزمن زمینه شقاق را فراهم می‌کنند.

علائم و نشانه‌های شقاق در بانوان

تشخیص فیشر مقعدی معمولاً بر پایه علائم واضح بالینی صورت می‌گیرد. آگاهی از این نشانه‌ها مانع از اشتباه گرفتن آن با هموروئید (بواسیر) می‌شود:

• درد سوزشی و خنجری حین دفع: احساس دردی شبیه به بریدگی با تیغ یا رد شدن شیشه خورده هنگام خروج مدفوع که ممکن است از چند دقیقه تا چند ساعت پس از اجابت مزاج ادامه یابد.
• خونریزی به رنگ قرمز روشن: مشاهده رگه‌های خون تازه روی سطح مدفوع یا لکه‌های خونی روشن بر روی دستمال توالت.
• سوزش و خارش شدید نشیمنگاه: تماس ترشحات یا اسید مدفوع با لبه‌های زخم باز، سوزش و خارش کلافه‌کننده‌ای ایجاد می‌کند.
• اسپاسم و انقباض عضلانی: گرفتگی شدید عضله اسفنکتر داخلی که ناشی از درد است و باعث باریک شدن مدفوع و تشدید یبوست می‌گردد.
• برآمدگی یا زائده پوستی کوچک (Sentinel Tag): در شقاق‌های کهنه و مزمن، زبانه پوستی کوچکی در لبه بیرونی مقعد رشد می‌کند که بسیاری از خانم‌ها آن را با بواسیر اشتباه می‌گیرند.

روش‌های درمان شقاق در زنان: از مراقبت خانگی تا لیزر نوین

انتخاب روش درمان بستگی به حاد یا مزمن بودن زخم دارد. در مراحل اولیه اقدامات محافظه‌کارانه مؤثر است، اما در شقاق‌های با سابقه بیش از ۶ هفته مداخلات پزشکی الزامی خواهد بود:

۱. اصلاح رژیم غذایی و مصرف فیبر

مصرف روزانه ۲۵ الی ۳۵ گرم فیبر از طریق سبزیجات تازه، میوه‌های ملین (انجیر، آلو)، غلات سبوس‌دار و نوشیدن دست‌کم ۸ تا ۱۰ لیوان آب ولرم در روز برای نرم نگه داشتن مدفوع حیاتی است.

۲. استفاده از نرم‌کننده‌های مدفوع و ملین‌های ایمن

پودرهای فیبری مانند پسیلیوم یا شربت‌های لاکتولوز با نظر پزشک به روان‌سازی دفع کمک می‌کنند تا فشار از روی لبه‌های زخم برداشته شود.

۳. حمام سیتز (نشستن در آب ولرم)

نشستن در لگن آب ولرم به مدت ۱۵ الی ۲۰ دقیقه روزی ۲ تا ۳ بار، اسپاسم و انقباض اسفنکتر را کاهش داده و خون‌رسانی به زخم را تقویت می‌کند. از آب داغ پرهیز کنید.

۴. پمادهای موضعی و داروهای شل‌کننده اسفنکتر

پمادهایی نظیر دیلتیازم یا نیتروگلیسیرین با شل کردن عضلات مقعد جریان خون را بالا می‌برند. پماد زینک اکساید نیز می‌تواند به عنوان محافظ پوستی استفاده شود؛ اما پمادهای کورتونی نباید بیش از یک هفته مصرف شوند.

۵. درمان قطعی با لیزر CO2 (بدون جراحی و بدون بیهوشی)

در صورتی که شقاق مزمن شده باشد و با داروها درمان نشود، لیزر استاندارد طلایی است. در این روش با بی‌حسی موضعی و بدون تیغ جراحی، اسپاسم عضله برطرف شده و زخم با اشعه لیزر ترمیم می‌گردد.

چه زمانی مراجعه به پزشک متخصص ضروری است؟

در صورت مشاهده علائم زیر، تأخیر در مراجعه می‌تواند خطرات جدی مانند ایجاد آبسه یا فیستول به همراه داشته باشد:

• خونریزی زیاد، ترشحات خونی ادامه‌دار یا مشاهده لخته در مدفوع.
• درد شدید و ناتوان‌کننده‌ای که بیش از چند ساعت پس از دفع برطرف نشود.
• بروز تب، لرز، احساس داغی یا ترشحات چرکی و بدبو در اطراف نشیمنگاه.
• عدم بهبودی پس از ۱۰ الی ۱۴ روز مراقبت دارویی و خانگی.

مزایای درمان شقاق زنان در کلینیک دکتر عبدالرحیم قمری

دکتر عبدالرحیم قمری با سابقه انجام بیش از ۱۶ هزار عمل سرپایی موفق نشیمنگاه، پیشرفته‌ترین متدهای لیزردرمانی را در محیطی امن و با حفظ کامل حریم خصوصی بیماران ارائه می‌دهند. در این مرکز کلیه مراحل ویزیت، تشخیص و لیزر در مرکز تهران بدون نیاز به اتاق عمل بیمارستانی و بدون بستری انجام می‌پذیرد.

برای مشاوره و دریافت نوبت:

تلفن‌های مستقیم کلینیک: 021-88339316 | 021-88339317

سوالات متداول

از کجا بفهمیم شقاق مقعدی داریم و بواسیر نیست؟

درد شقاق تیز، برنده و خنجری است و دقیقاً حین دفع احساس می‌شود؛ اما بواسیر بیشتر با تورم، احساس پری رکتوم، بیرون‌زدگی گوشتی و خونریزی بدون درد همراه است.

آیا پماد آلفا برای درمان شقاق در زنان مناسب است؟

پماد آلفا یک مرهم گیاهی ترمیم‌کننده پوست است و صرفاً در خراش‌های بسیار سطحی اثر تسکین‌بخش دارد، اما نمی‌تواند اسپاسم عمقی عضله اسفنکتر را در فاز حاد و مزمن برطرف کند.

درمان شقاق زنان چقدر طول می‌کشد؟

شقاق حاد با داروها ظرف ۲ تا ۴ هفته بهبود می‌یابد؛ اما شقاق مزمن با درمان‌های خانگی خوب نمی‌شود و درمان قطعی آن با لیزر تنها طی یک جلسه ۲۰ دقیقه‌ای سرپایی انجام می‌گیرد.

آیا شقاق پس از زایمان طبیعی خودبه‌خود خوب می‌شود؟

در صورتی که پارگی سطحی باشد و یبوست بعد از زایمان کنترل شود ممکن است بهبود یابد؛ اما در صورت گرفتگی شدید اسفنکتر، بدون مداخله پزشکی و لیزر مزمن خواهد شد.

آیا لیزر شقاق در زنان باعث بی‌اختیاری مدفوع می‌شود؟

خیر؛ اشعه لیزر بسیار ظریف و کنترل‌شده است و برخلاف جراحی سنتی با تیغ، هیچ‌گونه برشی به بافت اسفنکتر وارد نمی‌کند و ریسک بی‌اختیاری در آن صفر است.

چرا شقاق در دوران بارداری شیوع بالایی دارد؟

به دلیل ترشح بالای هورمون پروژسترون که عضلات روده را تنبل می‌کند و همچنین فشار مکانیکی رحم بر رکتوم، یبوست رخ داده و سبب آسیب به مخاط مقعد می‌شود.